Funkcjonująca od maja 2023 r. fundacja rodzinna stanowi przełomowe rozwiązanie dla polskich przedsiębiorców, umożliwiające zabezpieczenie majątku firmy rodzinnej i przeprowadzenie wielopokoleniowej sukcesji bez ryzyka rozdrobnienia dorobku życia.

Czym jest fundacja rodzinna?

Fundacja rodzinna to podmiot prawny wprowadzony do polskiego porządku prawnego 22 maja 2023 r., odpowiedzialny za zarządzanie majątkiem firmy rodzinnej. Stanowi ona zabezpieczenie majątkowe dla grupy osób wskazanej przez fundatora – najczęściej członków rodziny – i umożliwia efektywne przeprowadzenie procesu sukcesji działalności biznesowej.

Fundacja rodzinna musi posiadać siedzibę na terytorium RP i posiada osobowość prawną, dzięki czemu w obrocie prawnym działa we własnym imieniu i na własną rzecz. Przyznanie osobowości prawnej pozwala na oderwanie fundacji od osoby fundatora, co stwarza możliwość wycofania się z aktywnego prowadzenia biznesu bez utraty dochodów. Jednocześnie fundacja może spełniać świadczenia na rzecz beneficjentów, zabezpieczając finansowo członków rodziny.

Kluczowe korzyści fundacji rodzinnej

• Ułatwienie wielopokoleniowej sukcesji – w przeciwieństwie do przepisów prawa spadkowego, prawo o fundacji rodzinnej pozwala fundatorowi na ukształtowanie sukcesji w dowolny sposób, z zastrzeżeniem terminu i pod warunkiem.
• Akumulacja majątku w jednym podmiocie – zabezpieczenie przed rozdrobnieniem majątku między spadkobierców.
• Spełnianie świadczeń na rzecz beneficjentów – w tym na rzecz samego fundatora, zapewniając bieżące dochody po wycofaniu się z aktywnego zarządzania.
• Realny wpływ fundatora na firmę również po jego śmierci – poprzez określenie zasad funkcjonowania fundacji w statucie.
• Pogodzenie interesów firmy i osób prywatnych – harmonizacja celów biznesowych z potrzebami rodziny.

Jak utworzyć fundację rodzinną?

Dla utworzenia fundacji konieczne jest sporządzenie przez notariusza aktu założycielskiego albo testamentu, obejmującego oświadczenie o utworzeniu fundacji rodzinnej. Fundację mogą zakładać jedynie osoby fizyczne posiadające pełną zdolność do czynności prawnych. Kilka osób może wspólnie posiadać status fundatora, natomiast fundacja tworzona w testamencie będzie miała tylko jednego fundatora.

Fundacja musi zostać wyposażona w majątek przez fundatora. Wartość tego majątku nie może być niższa niż 100 000 zł, zarówno przy ustanowieniu fundacji jak i później, w trakcie jej działalności. Fundacja rodzinna jest wpisywana do rejestru fundacji rodzinnych i od tej chwili nabywa osobowość prawną.

Krąg beneficjentów

Krąg beneficjentów fundacji rodzinnej oraz zakres ich uprawnień powinien być ustalany przez fundatora. Beneficjentem mogą być dwie kategorie podmiotów: osoba fizyczna lub organizacja pozarządowa prowadząca działalność pożytku publicznego. Beneficjentem może być także sam fundator.

Działalność gospodarcza fundacji

Fundacje rodzinne co do zasady nie mogą prowadzić działalności gospodarczej. Uzasadnieniem jest założenie ograniczenia ryzyk związanych z prowadzeniem takiej działalności i konieczność ochrony wnoszonego do niej majątku. Ustawa przewiduje jednak istotne wyjątki od tej zasady:

• Zbywanie mienia, którego fundacja jest posiadaczem lub właścicielem (o ile nie zostało nabyte wyłącznie w celu dalszego zbycia)
• Najem, dzierżawa lub udostępnianie na innej podstawie mienia
• Przystępowanie i uczestnictwo w spółkach handlowych, funduszach inwestycyjnych, spółdzielniach oraz podmiotach o podobnym charakterze w kraju lub za granicą
• Nabywanie i zbywanie papierów wartościowych, instrumentów pochodnych i praw o podobnym charakterze
• Udzielanie wybranym podmiotom pożyczek
• Obrót zagranicznymi środkami płatniczymi w celu dokonywania płatności związanych z działalnością fundacji
• Prowadzenie przedsiębiorstwa w ramach gospodarstwa rolnego

Opodatkowanie fundacji rodzinnej

Podatek dochodowy od osób prawnych

Fundacje rodzinne zostały objęte podmiotowym zwolnieniem od podatku dochodowego od osób prawnych. Zwolnieniem objęte jest nieodpłatne nabycie majątku (np. od fundatora), jak również dochody osiągnięte przez fundację z działalności prowadzonej w zakresie dozwolonym przez ustawę.

Zwolnienie nie obejmuje jednak podatku dochodowego od świadczeń dokonywanych przez fundację na rzecz beneficjenta lub fundatora oraz od mienia przekazanego w związku z rozwiązaniem fundacji. W tym zakresie fundacja jest opodatkowana stawką 15% od wartości świadczenia przekazanego lub postawionego do dyspozycji.

Podatek dochodowy od osób fizycznych

Nabycie przez osoby fizyczne od fundacji rodzinnej świadczeń oraz mienia w związku z rozwiązaniem fundacji jest opodatkowane podatkiem dochodowym od osób fizycznych. Wysokość opodatkowania zależy od stopnia pokrewieństwa beneficjenta z fundatorem:

• Zwolnienie – przysługuje fundatorowi oraz osobom bliskim należącym do tzw. grupy zero (małżonek, zstępny, wstępny, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha)
• Stawka 15% – dla pozostałych osób

Dochody fundatora oraz beneficjenta otrzymane z fundacji rodzinnej nie podlegają opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn.

Fundacja rodzinna a prawo spadkowe

Ustawa o fundacji rodzinnej znowelizowała przepisy prawa spadkowego dotyczące zachowku. Przewidziano możliwość zrzeczenia się zachowku, rozłożenia go na raty, odroczenia terminu płatności czy obniżenia jego wysokości.

Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej wniesionego przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku (chyba że fundacja rodzinna jest spadkobiercą). Ponadto świadczenia otrzymane od fundacji rodzinnej przez uprawnionego obniżą wartość zachowku.

Odpowiedzialność za zobowiązania

Fundacja rodzinna odpowiada za zobowiązania, w tym alimentacyjne, fundatora powstałe przed jej ustanowieniem na zasadzie odpowiedzialności solidarnej. Za zobowiązania alimentacyjne powstałe także po ustanowieniu fundacji rodzinnej odpowiada subsydiarnie – jeśli egzekucja z majątku fundatora będzie bezskuteczna. Zabezpieczenie finansowe osób, wobec których fundator ma obowiązki alimentacyjne powinno następować w pierwszej kolejności.

Ład rodzinny i statut fundacji

Wzrostowi stopnia złożoności firmy rodzinnej towarzyszyć może zwiększająca się liczba interesariuszy, w tym potencjalnych sukcesorów. Odpowiedzią na te wyzwania może być wdrożenie ładu rodzinnego – systemu podejmowania decyzji ułatwiającego komunikację wewnątrz rodziny.

Ład rodzinny stanowi podstawowy element ustalania zapisów w statucie fundacji rodzinnej, który będzie miał moc wiążącą dla beneficjentów. Opracowane struktury zarządzania pomagają nawigować rozwojem rodziny, firmy i własności, redukując ryzyko niepotrzebnych konfliktów.

Najważniejszym dokumentem, który zwieńcza proces tworzenia ładu rodzinnego jest stworzenie uszytego na miarę danej rodziny biznesowej statutu fundacji rodzinnej, który będzie realizował interesy zarówno fundatora, jak i beneficjentów oraz innych podmiotów zainteresowanych, przekładając się na wielopokoleniowość firmy rodzinnej.

Podsumowanie

Fundacja rodzinna jest obecnie instytucją prawną skutecznie ułatwiającą wielopokoleniową sukcesję oraz pozwalającą pogodzić interesy związane z działalnością gospodarczą i interesy prywatne. Pomimo planowanych zmian legislacyjnych, fundacja rodzinna pozostaje atrakcyjnym i bezpiecznym instrumentem, wartym rozważenia przy planowaniu sukcesji i zabezpieczania majątku rodzinnego.