NSA: umorzenie postępowania karnego skarbowego może unieważnić zawieszenie biegu przedawnienia

Skład siedmiu sędziów rozstrzygnął wieloletni spór interpretacyjny

W dniu 14 kwietnia 2025 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów wydał wyrok o fundamentalnym znaczeniu dla podatników (sygn. I FSK 1078/24). Orzeczenie dotyczy jednej z najbardziej kontrowersyjnych kwestii w prawie podatkowym – wpływu umorzenia postępowania karnego skarbowego na skuteczność zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego.

Istota problemu

Zgodnie z art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej, wszczęcie postępowania w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie skarbowe zawiesza bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego. W praktyce organy podatkowe niejednokrotnie wykorzystywały ten mechanizm tuż przed upływem terminu przedawnienia, co rodziło uzasadnione wątpliwości co do instrumentalnego charakteru takich działań.

Dotychczas w orzecznictwie sądów administracyjnych funkcjonowały dwa przeciwstawne stanowiska. Według pierwszego z nich, sposób zakończenia postępowania karnego skarbowego pozostaje bez wpływu na skuteczność zawieszenia przedawnienia. Drugie stanowisko zakładało, że umorzenie postępowania z powodu braku znamion czynu zabronionego powinno unicestwiać skutek zawieszenia z mocą wsteczną.

Teza wyroku

Naczelny Sąd Administracyjny przyjął stanowisko kompromisowe, formułując następującą tezę:

Umorzenie postępowania karnego skarbowego z powodu stwierdzenia braku znamion czynu zabronionego może stanowić przesłankę bezskuteczności zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego, o którym mowa w art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 70c OrdPU, ze skutkiem ex tunc, jako konsekwencja instrumentalnego wszczęcia postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe, o ile przesłanka ta oceniana jest w świetle całokształtu relewantnych w tym zakresie okoliczności danej sprawy.

Co to oznacza w praktyce?

NSA wyraźnie podkreślił, że sam fakt umorzenia postępowania karnego skarbowego nie przesądza automatycznie o instrumentalności jego wszczęcia. Jednocześnie jednak okoliczność ta może stanowić istotny argument przemawiający za uznaniem, że organ nadużył prawa wyłącznie w celu przedłużenia terminu przedawnienia.

Sąd wskazał katalog okoliczności, które należy brać pod uwagę przy ocenie instrumentalności:

• moment wszczęcia postępowania karnego skarbowego w relacji do upływającego terminu przedawnienia
• aktywność organu podatkowego we wcześniejszych etapach postępowania
• powody wszczęcia postępowania karnego skarbowego
• istnienie realnych przesłanek uzasadniających podejrzenie popełnienia przestępstwa lub wykroczenia
• motywy umorzenia postępowania

Gwarancje dla podatników

Wyrok wpisuje się w linię orzeczniczą zapoczątkowaną uchwałą NSA z 24 maja 2021 r. (I FPS 1/21), która dopuściła kontrolę sądowoadministracyjną nad prawidłowością stosowania przez organy podatkowe przepisów o zawieszeniu przedawnienia. NSA przypomniał, że instytucja przedawnienia pełni funkcję gwarancyjną i chroni podatników przed prowadzeniem postępowań przez nieograniczony czas.

Jednocześnie Sąd zaznaczył, że nie można domniemywać instrumentalności działania organów. Obowiązek ponoszenia danin publicznych wynikający z art. 84 Konstytucji pozostaje zasadą, a przedawnienie stanowi wyjątek od niej.

Znaczenie wyroku

Orzeczenie ma przełomowe znaczenie z kilku powodów. Po pierwsze, rozstrzyga wieloletni spór interpretacyjny, dając jasne wytyczne zarówno organom podatkowym, jak i sądom administracyjnym. Po drugie, wzmacnia pozycję podatników, którzy mogą skuteczniej kwestionować instrumentalne wszczynanie postępowań karnych skarbowych. Po trzecie, wymusza na organach podatkowych większą staranność przy podejmowaniu decyzji o wszczęciu takich postępowań.

Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 kwietnia 2025 r., sygn. akt I FSK 1078/24