W wyroku z 23 kwietnia 2026 r. wydanym w sprawie C-744/24 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej potwierdził, że art. 3 lit. l dyrektywy 2008/48/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki należy interpretować w ten sposób, iż pojęcie „całkowitej kwoty kredytu” nie obejmuje tych wartości, które kredytodawca przeznacza na pokrycie zobowiązań powiązanych z udzielonym kredytem – w szczególności składek ubezpieczeniowych, prowizji oraz opłat administracyjnych. W konsekwencji bank nie jest uprawniony do stosowania umownej stopy oprocentowania do kwot, które nigdy nie zostały oddane do swobodnej dyspozycji konsumenta. Rozstrzygnięcie, będące odpowiedzią na pytanie prejudycjalne Sądu Rejonowego we Włodawie, stanowi punkt zwrotny w sporach o zastosowanie sankcji kredytu darmowego z art. 45 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (dalej: u.k.k.).

Stan faktyczny i przedmiot pytania prejudycjalnego

Postępowanie przed Trybunałem zostało zainicjowane w następstwie sporu rozpoznawanego przez Sąd Rejonowy we Włodawie, którego przedmiotem była umowa „pożyczki ekspresowej PEX” zawarta w dniu 26 maja 2022 r. pomiędzy konsumentem a Bankiem Polska Kasa Opieki S.A. Wartość nominalna zobowiązania wynosiła 150 000 zł, przy czym do rąk kredytobiorcy trafiła jedynie kwota 133 214,92 zł. Różnicę w wysokości 16 785,08 zł stanowiła składka dobrowolnego ubezpieczenia, potrącona przez kredytodawcę w dniu uruchomienia środków. Rzeczywista roczna stopa oprocentowania została określona na poziomie 12,57%, a całkowita kwota do zapłaty opiewała na 207 073,53 zł. Kluczowa dla sporu okoliczność faktyczna sprowadzała się do tego, że bank naliczał oprocentowanie umowne od pełnej wartości 150 000 zł, a więc od kwoty powiększonej o skredytowaną składkę ubezpieczeniową, której konsument fizycznie nie otrzymał do dyspozycji.

W toku postępowania krajowego konsument powołał się na sankcję kredytu darmowego, kwestionując dwa zasadnicze elementy konstrukcji prawnej umowy. Po pierwsze, zarzucił niedopuszczalność naliczania odsetek od środków, które nie stanowiły wypłaconej kwoty kredytu w rozumieniu art. 5 pkt 10 u.k.k. oraz art. 3 lit. j dyrektywy 2008/48/WE. Po drugie, wskazał na naruszenie standardu informacyjnego wynikającego z art. 10 ust. 2 dyrektywy, albowiem w dokumencie umownym posłużono się dwiema odrębnymi wartościami – „kwotą udzielonego kredytu” oraz „całkowitą kwotą kredytu” – bez jednoznacznego wskazania, że podstawą kalkulacji odsetek pozostaje wartość wyższa niż kwota faktycznie przekazana konsumentowi.

Sąd odsyłający skierował do Trybunału dwa powiązane pytania prejudycjalne. Pierwsze dotyczyło meritum ekonomicznego konstrukcji kredytu – czy dyrektywa 2008/48/WE, interpretowana w świetle zasady skuteczności prawa Unii oraz dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, sprzeciwia się zamieszczaniu w umowach klauzul przewidujących oprocentowanie zarówno kwoty faktycznie wypłaconej, jak i pozaodsetkowych kosztów kredytu skredytowanych przez bank. Drugie pytanie odnosiło się do standardu transparentności i sprowadzało się do kwestii, czy wskazanie w umowie jedynie stopy procentowej oraz łącznej kwoty odsetek – bez wyjaśnienia, że obliczono je od kwoty wyższej niż wypłacona – spełnia obowiązek informacyjny nałożony na kredytodawcę.

Rozstrzygnięcie Trybunału – autonomiczna wykładnia „całkowitej kwoty kredytu”

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, podtrzymując dotychczasową linię orzeczniczą ukształtowaną m.in. wyrokami w sprawach C-377/14 Radlinger oraz C-377/14 (Lexitor), przeprowadził ścisłe rozgraniczenie dwóch pojęć zdefiniowanych w art. 3 dyrektywy 2008/48/WE. Pojęcie „całkowitej kwoty kredytu” (art. 3 lit. l) obejmuje wyłącznie środki udostępnione konsumentowi na podstawie umowy kredytu, rozumiane jako kwota faktycznie oddana do jego swobodnej dyspozycji. Odrębne pojęcie „całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta” (art. 3 lit. g) obejmuje natomiast wszelkie opłaty, prowizje, koszty administracyjne, podatki, składki ubezpieczeniowe i odsetki, jakie konsument jest zobowiązany uiścić w związku z umową kredytu.

Punktem kulminacyjnym rozstrzygnięcia pozostaje stwierdzenie, że „stopa oprocentowania kredytu” w rozumieniu art. 3 lit. j dyrektywy – jako oprocentowanie stosowane do wypłaconej kwoty kredytu, a ta odpowiada całkowitej kwocie kredytu – nie może zostać zastosowana do kwot, których przeznaczeniem jest pokrycie zobowiązań powstałych w ramach tej samej umowy. Trybunał jednoznacznie uznał, że kwoty skredytowanych kosztów (składek ubezpieczeniowych, prowizji, opłat przygotowawczych) nie mogą być zaliczone do „całkowitej kwoty kredytu”, a w konsekwencji nie mogą stanowić podstawy obliczania odsetek kapitałowych. Odmienna praktyka prowadziłaby bowiem do oprocentowywania kosztów, co pozostaje sprzeczne nie tylko z literalną treścią definicji dyrektywnych, lecz także z celem regulacji unijnej, którym jest zapewnienie porównywalności ofert kredytowych oraz rzetelnej informacji o cenie kredytu.

„Stopa oprocentowania mająca zastosowanie do wszystkich kwot udostępnionych konsumentowi nie obejmuje kwot przeznaczonych przez kredytodawcę na pokrycie kosztów związanych z danym kredytem, które nie zostały faktycznie wypłacone konsumentowi. W związku z tym bank nie może stosować umownej stopy oprocentowania do tych kwot.”

Trybunał zaznaczył jednocześnie, że wyłączenie kosztów pozaodsetkowych z podstawy naliczania odsetek nie odbiera kredytodawcy prawa do uwzględnienia tych kosztów w kalkulacji wynagrodzenia umownego. Mechanizmem dopuszczalnym pozostaje proporcjonalne podwyższenie stopy oprocentowania stosowanej do wypłaconej kwoty kredytu. Takie rozwiązanie – w ocenie TSUE – realizuje cel dyrektywy, jakim jest przejrzystość rynku kredytów konsumenckich i umożliwienie konsumentom rzetelnego porównywania ofert na podstawie rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania, obliczanej w sposób jednolity w całej Unii Europejskiej.

Wymóg przejrzystości a obowiązki informacyjne kredytodawcy

Druga warstwa rozstrzygnięcia odnosi się do standardu transparentności informacyjnej wywodzonego z art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48/WE oraz art. 30 u.k.k. Trybunał wskazał, że samo podanie w treści umowy stopy oprocentowania oraz łącznej sumy odsetek nie wypełnia obowiązku informacyjnego, jeżeli konsument nie został w sposób jasny, zrozumiały i jednoznaczny poinformowany, że podstawę obliczania odsetek stanowi kwota wyższa od faktycznie mu wypłaconej. Ukrycie tej istotnej cechy mechanizmu kosztowego w zbitce dwóch różnych wartości („kwota udzielonego kredytu” oraz „całkowita kwota kredytu”) narusza zasadę wyrażoną w art. 5 dyrektywy 93/13/EWG, zgodnie z którą warunki umowne muszą być sporządzone prostym i zrozumiałym językiem.

W tym kontekście Trybunał nawiązał do utrwalonej linii orzeczniczej dotyczącej kryterium przeciętnego konsumenta, właściwie poinformowanego oraz dostatecznie uważnego i rozsądnego (por. wyrok z 30 kwietnia 2014 r., Kásler, C-26/13). Umowa kredytu konsumenckiego winna umożliwić takiemu konsumentowi rzeczywistą – a nie jedynie formalną – ocenę skutków ekonomicznych podjętego zobowiązania. Konstrukcja, w której konsument widzi dwie różne wartości „kredytu” i nie jest w stanie samodzielnie ustalić, od jakiej podstawy obliczane są należne bankowi odsetki, tego standardu nie spełnia.

Znaczenie wyroku dla sankcji kredytu darmowego (art. 45 u.k.k.)

Sankcja kredytu darmowego stanowi szczególny instrument ochrony konsumenta przewidziany w art. 45 ust. 1 u.k.k. Polega on na tym, że w przypadku naruszenia przez kredytodawcę określonych obowiązków ustawowych – w szczególności tych wymienionych w art. 29 ust. 1, art. 30 ust. 1 pkt 1-8, 10, 11, 14-17, art. 31-33 u.k.k. – konsument, po złożeniu pisemnego oświadczenia, zwraca kredyt bez odsetek i innych kosztów należnych kredytodawcy. Mechanizm ten ma charakter sankcji o funkcji kompensacyjno-represyjnej i jednocześnie pełni rolę narzędzia prewencji generalnej.

Wyrok w sprawie C-744/24 otwiera drogę do kwalifikacji praktyki oprocentowania skredytowanych kosztów kredytu jako naruszenia obowiązków informacyjnych kredytodawcy, w szczególności w zakresie poprawnego określenia: całkowitej kwoty kredytu (art. 30 ust. 1 pkt 4 u.k.k.), stopy oprocentowania kredytu i warunków jej stosowania (art. 30 ust. 1 pkt 6 u.k.k.), rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania oraz całkowitej kwoty do zapłaty (art. 30 ust. 1 pkt 7 u.k.k.), a także zasad i terminów spłaty kredytu wraz z kolejnością zaliczania rat (art. 30 ust. 1 pkt 8 u.k.k.). Zawyżenie podstawy naliczania odsetek skutkuje bowiem wadliwością wszystkich powiązanych parametrów umowy, co – w świetle orzeczenia TSUE – otwiera pole do zastosowania sankcji z art. 45 u.k.k.

Należy przy tym zwrócić uwagę, że sam Trybunał nie przesądził automatyzmu sankcji. Rozstrzygnięcie, czy w konkretnej sprawie doszło do naruszenia uzasadniającego uruchomienie sankcji kredytu darmowego, pozostaje kompetencją sądu krajowego, który dokonuje tej oceny w świetle wszystkich okoliczności sprawy oraz z uwzględnieniem wykładni dyrektywy przedstawionej przez TSUE. Orzecznictwo TSUE dostarcza jednak sądom krajowym jednoznacznej wskazówki co do wykładni przepisów prawa Unii, co w praktyce powinno doprowadzić do ujednolicenia dotychczas rozbieżnej linii orzeczniczej polskich sądów powszechnych.

Kontekst orzeczniczy – ciągłość linii TSUE w sprawach sankcji kredytu darmowego

Rozstrzygnięcie w sprawie C-744/24 wpisuje się w systematycznie rozwijaną linię orzeczniczą Trybunału dotyczącą ochrony konsumenta na rynku kredytów konsumenckich. Istotnym punktem odniesienia pozostaje wyrok z 13 lutego 2025 r. wydany w sprawie prejudycjalnej dotyczącej sankcji kredytu darmowego, w którym TSUE po raz pierwszy odniósł się do instytucji wprowadzonej do polskiego porządku prawnego ustawą o kredycie konsumenckim z 2011 r. W dotychczasowym dorobku orzeczniczym szczególnego znaczenia nabierają także wyroki w sprawach C-377/14 Radlinger (konstrukcja obowiązków informacyjnych), C-42/15 Home Credit Slovakia (wymóg jasności warunków umownych), C-383/18 Lexitor (proporcjonalne obniżenie całkowitego kosztu kredytu przy wcześniejszej spłacie) oraz C-472/23, dotyczący konsekwencji braku prawidłowego wskazania RRSO.

W kontekście krajowym kluczowe znaczenie zachowują pytania prawne zawisłe przed Sądem Najwyższym, którego rozpoznanie – zgodnie z informacjami upublicznionymi w 2025 r. – zostało odroczone do czasu wypowiedzenia się TSUE w sprawach prejudycjalnych dotyczących sankcji kredytu darmowego. Wyrok w sprawie C-744/24 dostarcza Sądowi Najwyższemu materiału interpretacyjnego niezbędnego dla ukształtowania jednolitej wykładni art. 45 u.k.k. oraz powiązanych obowiązków informacyjnych z art. 30 u.k.k.

Skutki praktyczne wyroku – perspektywa konsumenta, sektora bankowego i praktyki orzeczniczej

1. Skutki dla konsumentów

Konsumenci, którzy zawarli umowy kredytu konsumenckiego przewidujące kredytowanie kosztów pozaodsetkowych (w szczególności składek ubezpieczeniowych, prowizji i opłat przygotowawczych) wraz z naliczaniem odsetek od pełnej kwoty zobowiązania, uzyskali jednoznaczną podstawę do kwestionowania mechanizmu oprocentowania. W zależności od konkretnych postanowień umowy oraz okresu, w którym zobowiązanie pozostaje aktywne lub zostało już spłacone, konsument może rozważyć dwa zasadnicze kierunki dochodzenia roszczeń. Po pierwsze – złożenie oświadczenia o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego w trybie art. 45 u.k.k., co w razie pozytywnego rozstrzygnięcia sądu prowadzi do obowiązku zwrotu wyłącznie kapitału (kwoty wypłaconej). Po drugie – skierowanie roszczenia o zwrot nienależnie pobranych odsetek od kwoty niestanowiącej „wypłaconej kwoty kredytu” w rozumieniu art. 5 pkt 10 u.k.k.

Oświadczenie o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego powinno być złożone w terminie wynikającym z art. 45 ust. 5 u.k.k., tj. w ciągu roku od dnia wykonania umowy. Przedawnienie roszczeń o zwrot świadczeń nienależnych biegnie zgodnie z ogólnymi regułami prawa cywilnego (art. 118 k.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie powstania roszczenia), z uwzględnieniem zasad wynikających z orzecznictwa TSUE dotyczącego rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia w sprawach konsumenckich.

2. Skutki dla sektora bankowego

Z perspektywy instytucji kredytowych wyrok C-744/24 wymusza przegląd portfeli kredytów konsumenckich pod kątem praktyki kredytowania kosztów pozaodsetkowych wraz ze stosowaniem umownej stopy oprocentowania do pełnej wartości zobowiązania. Konieczne staje się nie tylko zmodyfikowanie wzorców umownych stosowanych w bieżącej działalności, lecz także oszacowanie ryzyka prawnego wynikającego z umów już zawartych – z perspektywy rachunkowości oznacza to potrzebę rozważenia zawiązania rezerw na spory sądowe, zgodnie z MSR 37 oraz rekomendacjami nadzorczymi.

3. Skutki dla praktyki orzeczniczej

Rozstrzygnięcie Trybunału dostarcza sądom krajowym jednolitej wykładni przepisów dyrektywy 2008/48/WE, co powinno wyeliminować dotychczasową rozbieżność orzeczniczą w sprawach dotyczących sankcji kredytu darmowego. Szczególne znaczenie praktyczne zyskują trzy aspekty oceny umowy dokonywanej przez sąd. Po pierwsze – weryfikacja, czy kwota, od której naliczano odsetki, odpowiada kwocie rzeczywiście oddanej do dyspozycji konsumenta. Po drugie – ocena, czy umowa w sposób jasny i zrozumiały informowała konsumenta o podstawie kalkulacji odsetek. Po trzecie – analiza, czy prawidłowo określono parametry kredytu, w szczególności RRSO oraz kolejność zaliczania rat na poczet należności kredytodawcy (art. 30 ust. 1 pkt 8 u.k.k.).

Podsumowanie

Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 23 kwietnia 2026 r. w sprawie C-744/24 stanowi przełomowe rozstrzygnięcie w zakresie ochrony konsumenta na polskim rynku kredytów konsumenckich. Potwierdzając, że podstawą naliczania odsetek może być wyłącznie kwota faktycznie oddana do dyspozycji konsumenta, Trybunał wyeliminował praktykę, która przez lata funkcjonowała w szarej strefie wykładni – formalnie dopuszczana przez część sądów, kwestionowana przez inne. Znaczenie orzeczenia wykracza poza indywidualny spór kredytobiorcy z Bankiem Pekao S.A. Tworzy ono mocną podstawę normatywną dla tysięcy postępowań prowadzonych w oparciu o sankcję kredytu darmowego z art. 45 u.k.k. i porządkuje standard transparentności informacyjnej wymagany od kredytodawców w świetle art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48/WE.

Z perspektywy praktyka reprezentującego interesy konsumentów wyrok stanowi argument jurysdykcyjny o fundamentalnym znaczeniu, który powinien skutkować ujednoliceniem orzecznictwa sądów powszechnych oraz przyspieszeniem rozstrzygnięć w sprawach dotychczas zawisłych. Oczekiwane pozostaje również odniesienie się Sądu Najwyższego do pytań prawnych odroczonych w 2025 r., co pozwoli w pełni ukształtować krajową linię wykładni art. 45 u.k.k. zgodnie z wytycznymi TSUE.

Źródła

• Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 23 kwietnia 2026 r. w sprawie C-744/24.
• Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.U. UE L 133 z 22.05.2008).
• Dyrektywa Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. UE L 95 z 21.04.1993).
• Ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1497).
• Wyroki TSUE: C-377/14 Radlinger; C-42/15 Home Credit Slovakia; C-383/18 Lexitor; C-472/23; wyrok z 13 lutego 2025 r. w sprawie sankcji kredytu darmowego.

Wsparcie Kancelarii ATL LAW w sprawach sankcji kredytu darmowego

Kancelaria ATL prowadzi postępowania konsumenckie przeciwko instytucjom finansowym, ze szczególnym uwzględnieniem sporów z zakresu sankcji kredytu darmowego oraz wadliwości umów kredytu konsumenckiego. W ramach świadczonej pomocy prawnej dokonujemy kompleksowej analizy umowy kredytowej pod kątem naruszeń obowiązków informacyjnych kredytodawcy określonych w art. 30 ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim, w tym prawidłowości ustalenia całkowitej kwoty kredytu, stopy oprocentowania, RRSO oraz zasad zaliczania rat na poczet należności kredytodawcy.

Reprezentujemy konsumentów na każdym etapie postępowania – od przygotowania oświadczenia o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego w trybie art. 45 u.k.k., przez postępowanie przedsądowe, aż po reprezentację przed sądami powszechnymi i Sądem Najwyższym. Osoby, które zawarły umowę kredytu konsumenckiego obejmującą skredytowane koszty pozaodsetkowe – składki ubezpieczeniowe, prowizje lub opłaty przygotowawcze – mogą skontaktować się z Kancelarią w celu indywidualnej oceny prawnej zawartego zobowiązania w świetle wyroku TSUE w sprawie C-744/24.