Nowa ustawa o kredycie konsumenckim – zmiany w ochronie kredytobiorców

Projekt UC82, wdrażający dyrektywy 2023/2225 i 2023/2673, zakłada kompleksową przebudowę polskiego prawa kredytu konsumenckiego. Planowane zmiany obejmują zniesienie górnego limitu kwoty kredytu, zaostrzenie wymogów reklamowych, modyfikację sankcji kredytu darmowego oraz objęcie kart kredytowych pełnym reżimem ochronnym. Rada Ministrów ma przyjąć projekt w II kwartale 2025 r.

Geneza i cel regulacji

Prezes UOKiK przedstawił projekt nowej ustawy o kredycie konsumenckim (nr UC82), której przyjęcie przez Radę Ministrów planowane jest na II kwartał 2025 r. Projektowana regulacja ma na celu implementację dwóch dyrektyw unijnych: dyrektywy 2023/2225 z dnia 18 października 2023 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz dyrektywy 2023/2673 z dnia 22 listopada 2023 r. zmieniającej przepisy dotyczące umów o usługi finansowe zawieranych na odległość.

Dyrektywa 2023/2225 przewiduje pełną harmonizację przepisów w zakresie kredytu konsumenckiego na poziomie Unii Europejskiej. Państwa członkowskie nie mogą przyjmować rozwiązań odbiegających od standardu unijnego, chyba że dyrektywa wprost przewiduje tzw. opcje narodowe. Celem tej konstrukcji jest zapewnienie wszystkim konsumentom w UE jednakowego, wysokiego poziomu ochrony oraz eliminacja barier w funkcjonowaniu rynku wewnętrznego.

Zakres zmian wprowadzanych dyrektywą 2023/2225 w stosunku do poprzedniej regulacji (dyrektywa 2008/48) jest na tyle znaczący, że ustawodawca zdecydował o uchwaleniu nowej ustawy zamiast nowelizacji obowiązującej ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim.

Rozszerzenie zakresu zastosowania ustawy

Zniesienie górnego limitu kwoty kredytu

Jedną z najistotniejszych zmian jest zniesienie górnego limitu kwoty kredytu, której przekroczenie wyłączało dotychczas zastosowanie przepisów ustawy o kredycie konsumenckim. Obecnie limit ten wynosi 255 550 zł (równowartość 75 000 EUR). Dyrektywa 2023/2225 podnosi próg do 100 000 EUR, jednocześnie umożliwiając państwom członkowskim jego całkowite zniesienie.

Projektowana ustawa przewiduje odstąpienie od jakiegokolwiek limitu kwotowego, co oznacza objęcie reżimem ochronnym całości konsumenckiego obrotu kredytowego – niezależnie od wysokości zobowiązania.

Nowe kategorie umów objętych ustawą

Zakresem zastosowania projektowanej ustawy zostaną objęte umowy dotychczas wyłączone z regulacji:

• kredyty w wysokości do 200 EUR,
• umowy najmu i leasingu z opcją nabycia przedmiotu umowy,
• umowy o kredyt nieoprocentowany i udzielany bez innych opłat,
• umowy o kredyt spłacany w terminie trzech miesięcy, za który należne są jedynie nieznaczne opłaty.

Rozszerzenie to wynika z dostrzeżenia przez prawodawcę unijnego, że transformacja cyfrowa doprowadziła do powstania nowych produktów kredytowych (w szczególności w środowisku internetowym), które nie były objęte zakresem poprzedniej dyrektywy.

Zmiany w zakresie reklamy kredytów konsumenckich

Projekt wprowadza istotne modyfikacje wymogów dotyczących reklamy produktów kredytowych.

Nowe zakazy reklamowe

Zakazana będzie reklama sugerująca, że:

• kredyt poprawi sytuację finansową konsumenta,
• istniejące zadłużenie lub informacje w bazach danych mają niewielki lub zerowy wpływ na szanse otrzymania kredytu,
• kredyt zwiększa zasoby finansowe i stanowi substytut oszczędności lub może podnieść poziom życia.

Ponadto projektowana ustawa wprowadza zakaz reklamy, która:

• podkreśla łatwość lub szybkość uzyskania kredytu,
• określa, że rabat jest uwarunkowany zaciągnięciem kredytu,
• oferuje okresy karencji dłuższe niż trzy miesiące na spłatę rat.

Obowiązkowe ostrzeżenie

Każda reklama kredytu konsumenckiego będzie musiała zawierać obowiązkowe ostrzeżenie o tym, że zaciąganie kredytu wiąże się z kosztami. Informacje reklamowe będą musiały być przedstawiane w sposób wyraźnie czytelny lub wyraźnie słyszalny, z uwzględnieniem technicznych ograniczeń nośnika wykorzystywanego do reklamy.

Obowiązki informacyjne i wyjaśnienia przedumowne

Uproszczenie informacji przedumownych

Formularz informacyjny przekazywany konsumentowi przed zawarciem umowy ma zostać uproszczony i uczyniony bardziej przyjaznym dla odbiorcy. Najbardziej istotne informacje na temat kredytu powinny znaleźć się na pierwszej stronie formularza (lub na pierwszych dwóch stronach, jeżeli przedstawienie ich na jednej stronie w sposób widoczny nie jest możliwe).

Obowiązek udzielenia wyjaśnień

Nowym rozwiązaniem jest obowiązek przekazywania konsumentom odpowiednich wyjaśnień przed zawarciem umowy – odrębnie od informacji przedumownych zawartych w formularzu. Wyjaśnienia te:

• mają umożliwić konsumentowi ocenę, czy kredyt jest dopasowany do jego potrzeb i sytuacji finansowej,
• są bezpłatne,
• obejmują główne cechy umowy oraz usług dodatkowych,
• wskazują skutki, jakie umowa może pociągnąć, w tym konsekwencje braku spłaty.

Projektodawca przewiduje możliwość zróżnicowania zakresu wyjaśnień ze względu na okoliczności oferowania kredytu, osobę kredytobiorcy oraz rodzaj produktu kredytowego.

Przypomnienie o prawie odstąpienia

W przypadku gdy informacje przedumowne przekazywane są konsumentowi w terminie krótszym niż jeden dzień przed zawarciem umowy, kredytodawca będzie zobowiązany do przesłania konsumentowi przypomnienia o prawie do odstąpienia od umowy – w terminie od 1 do 7 dni po zawarciu umowy.

Badanie zdolności kredytowej

Projektowana ustawa wprowadza wyraźny zakaz udzielania kredytu w przypadku negatywnej oceny zdolności kredytowej konsumenta. Dotychczas taki zakaz nie był expressis verbis wyrażony w przepisach.

Doprecyzowanie zasad oceny

Ocena zdolności kredytowej ma być przeprowadzana na podstawie stosownych i dokładnych informacji o dochodach i wydatkach konsumenta oraz innych informacji dotyczących jego sytuacji, które są konieczne i proporcjonalne do danego kredytu i związanych z nim ryzyk. Informacje te powinny być odpowiednio weryfikowane.

Kredytodawca będzie zobowiązany do:

• ustanowienia procedur badania zdolności kredytowej,
• dokumentowania przebiegu oceny.

Zautomatyzowane przetwarzanie danych

W przypadku gdy ocena zdolności kredytowej dokonywana jest przy wykorzystaniu zautomatyzowanego przetwarzania danych, konsument będzie uprawniony do:

• zażądania jasnego i zrozumiałego wyjaśnienia oceny, w tym logiki i ryzyk uwzględnionych w procesie,
• przedstawienia kredytodawcy swojego stanowiska,
• zażądania przeglądu oceny i decyzji kredytowej przez człowieka.

Sankcja kredytu darmowego

Projektodawca proponuje wprowadzenie sankcji kredytu darmowego również w przypadku naruszenia wymogów w zakresie badania zdolności kredytowej – co stanowi istotne wzmocnienie mechanizmu ochronnego.

Modyfikacja sankcji kredytu darmowego

Projekt przewiduje istotną zmianę w konstrukcji sankcji kredytu darmowego poprzez wprowadzenie zasady miarkowania odpowiedzialności kredytodawcy. Zgodnie z projektowanym rozwiązaniem, nie każda nieprawidłowość będzie skutkować obowiązkiem zwrotu kredytu bez odsetek i innych kosztów w pełnym zakresie.

Zmiana ta ma na celu proporcjonalne dostosowanie sankcji do wagi naruszenia – eliminując sytuacje, w których drobne uchybienia formalne prowadziły do identycznych skutków jak poważne naruszenia praw konsumenta.

Karty kredytowe – koniec wyłączenia

Projektowana ustawa nie przewiduje przeniesienia obecnej regulacji art. 36d pkt 2 ustawy o kredycie konsumenckim, która wyłącza stosowanie przepisów o limicie pozaodsetkowych kosztów kredytu w odniesieniu do kart kredytowych.

Decyzja ta wynika z ustaleń badania rynku kredytów konsumenckich przeprowadzonego przez UOKiK w okresie od kwietnia do lipca 2024 r. Z analiz wynika, że dla podmiotów pozabankowych karty kredytowe mogły stać się w praktyce instrumentem służącym do ominięcia ustawowego limitu kosztów pozaodsetkowych.

Po wejściu w życie nowej ustawy do umów o karty kredytowe zawartych z konsumentami przez instytucje kredytowe i kredytodawców będzie miał zastosowanie pełny reżim ochronny – w tym limit pozaodsetkowych kosztów kredytu.

Zakaz sprzedaży wiązanej i domyślnie zaznaczanych pól

Produkty niezwiązane z kredytem

Projekt wprowadza zakaz sprzedaży łączonej kredytu z produktami lub usługami niefinansowymi – z wyjątkiem przypadku, gdy są one oferowane bezpłatnie. Ma to chronić konsumentów przed zawieraniem dodatkowych umów niepowiązanych z kredytem, które narażają ich na dodatkowe koszty.

Zakaz pre-checkowania zgód

Konsument nie będzie musiał pamiętać o ręcznym odznaczaniu pól ze zgodami, których nie chce udzielić (np. na niepotrzebne usługi dodatkowe). Pola wyboru nie będą mogły być wstępnie zaznaczone.

Restrukturyzacja i trudności ze spłatą

Dyrektywa 2023/2225 przewiduje rozwiązania zachęcające kredytodawców do dokonywania restrukturyzacji kredytów, przy których występują trudności ze spłatą. Mogą to być w szczególności:

• wydłużenie okresu kredytowania,
• wakacje kredytowe,
• częściowe umorzenie zobowiązania.

Projektodawca nie skorzystał z opcji ograniczenia określonych działań restrukturyzacyjnych przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego. Jednocześnie zaproponowano zakaz dodatkowych opłat z tytułu zaległości innych niż odsetki za opóźnienie – co eliminuje m.in. opłaty za monity.

Nadzór nad instytucjami pożyczkowymi

Projektowana ustawa utrzymuje i rozbudowuje zasady prowadzenia działalności przez instytucje pożyczkowe, w tym:

• zasady funkcjonowania rejestru instytucji pożyczkowych,
• procedurę uzyskiwania wpisu do rejestru,
• zasady wykonywania nadzoru nad działalnością tych podmiotów.

Dyrektywa wprowadza obowiązek ustanowienia i stosowania procedur dopuszczania do działalności kredytodawców oraz nadzoru nad nimi. Projektodawca nie skorzystał z możliwości wyłączenia mikro-, małych i średnich przedsiębiorców działających w charakterze kredytodawców lub pośredników kredytowych jako działalności dodatkowej.

Interwencja produktowa

Organom nadzoru finansowego zostanie przyznane uprawnienie do zakazania oferowania określonych produktów kredytowych, jeżeli produkty te rażąco naruszają prawa konsumenckie.

Usługi finansowe zawierane na odległość

Implementacja dyrektywy 2023/2673 następuje poprzez nowelizację ustawy z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta.

Prawo do odstąpienia od umowy

Termin na odstąpienie od umowy o usługę finansową zawieraną na odległość wynosi co do zasady 14 dni, przy czym w odniesieniu do umów dotyczących emerytur indywidualnych wynosi on 30 dni.

Jeżeli konsument nie otrzymał wymaganych informacji przedkontraktowych, termin na odstąpienie upływa po 12 miesiącach i 14 dniach od zawarcia umowy. Okres ten nie wygasa, jeżeli konsument nie został w ogóle poinformowany o przysługującym mu prawie do odstąpienia.

Funkcja „odstąp od umowy tutaj”

Przedsiębiorca oferujący możliwość zawierania umów na odległość za pośrednictwem interfejsu internetowego będzie zobowiązany do zapewnienia funkcji umożliwiającej odstąpienie od umowy – oznaczonej wyrazami „odstąp od umowy tutaj” lub w sposób równoznaczny. Funkcja ta ma być stale dostępna i wyraźnie widoczna w okresie przysługującym konsumentowi na odstąpienie.

Zakaz dark patterns

Dyrektywa wprowadza zakaz konfigurowania interfejsów internetowych w sposób, który może zaburzyć lub ograniczyć zdolność konsumenta do podjęcia swobodnej, samodzielnej i świadomej decyzji.

Podsumowanie

Projekt ustawy UC82 stanowi kompleksową reformę polskiego prawa kredytu konsumenckiego. Najistotniejsze zmiany obejmują:

1. Zniesienie górnego limitu kwoty kredytu – ochrona konsumencka obejmie wszystkie kredyty niezależnie od wysokości zobowiązania.
2. Rozszerzenie zakresu przedmiotowego – objęcie ustawą kredytów do 200 EUR, leasingu z opcją nabycia oraz kredytów nieoprocentowanych.
3. Zaostrzenie wymogów reklamowych – zakaz reklam sugerujących poprawę sytuacji finansowej, podkreślających łatwość uzyskania kredytu.
4. Wprowadzenie obowiązkowych wyjaśnień przedumownych – odrębnie od formularza informacyjnego.
5. Wyraźny zakaz udzielania kredytu przy negatywnej ocenie zdolności kredytowej wraz z sankcją kredytu darmowego.
6. Miarkowanie sankcji kredytu darmowego – proporcjonalność sankcji do wagi naruszenia.
7. Objęcie kart kredytowych pełnym reżimem ochronnym – w tym limitem kosztów pozaodsetkowych.
8. Ułatwienie odstąpienia od umów zawieranych online – funkcja „odstąp od umowy tutaj”.

Podstawa prawna:

• Projekt ustawy o kredycie konsumenckim oraz o zmianie ustawy o prawach konsumenta (nr UC82)
• Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2225 z dnia 18 października 2023 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki
• Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2673 z dnia 22 listopada 2023 r. zmieniająca dyrektywę 2011/83/UE w odniesieniu do umów o usługi finansowe zawieranych na odległość
• Ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. z 2024 r. poz. 1497)